Het is tijd om onze vriendinnen op te gaan zoeken in Kelâat Es-Sraghna. Dit is een stad met 70000 inwoners en ligt ongeveer een uur rijden noordelijk van Marrakesh. Kelâat is niet echt een toeristische trekpleister, dus we zijn de enige westerlingen. Voelen we ons ongemakkelijk? Nee, beslist niet! We hebben ons tot nu toe nog nergens onveilig gevoeld.

Na Essaouira zijn we nog twee nachten in Marrakesh geweest. Het eerste bezoek aan Marrakesh in december 2023 herinner ik mij nog dat ik het een vreselijke stad vond met de markten en de drukte. Inmiddels voelen we ons er op het gemak en ik begin me er al steeds meer thuis te voelen. Zelf ben ik al helemaal verliefd op Marokko. Het landschap, de mensen, het klimaat, het eten, de gastvrijheid, vriendelijkheid en de iman die een aantal keren per dag oproept tot gebed. Ook de Koranteksten die in verschillende cafe’s op de achtergrond op televisie worden gereciteerd zijn heel ontspannend.

Wanneer je een Islamitisch land van binnenuit meemaakt, zoals wij nu doen, krijg je een heel ander beeld van de cultuur en de religie. Een oproep tot gebed door de minaret waarin de tekst “Allah Akbar” ook voorkomt krijgt een geheel ander betekenis en niet de vergelijking die er bij ons in het westen aangeven wordt.

Tijdens onze voetreizen die Miranda en ik hebben ondernomen, zijn we heel veel lieve en gastvrije mensen tegengekomen. De liefde, de warmte en de gastvrijheid die wij hier ervaren hebben, heb ik nog niet meegemaakt. En uiteraard ook hier heb je rotte appels, maar die vind je tussen elke cultuur, bevolkingsgroep en religie.

Hier in dit land wonen gewone mensen met alledaagse zorgen die net als de meeste mensen in de wereld wat geld willen verdienen, een leuk leven willen leiden met zo min mogelijk ellende en die God zien als het Allerhoogste en hier zeer toegewijd aan zijn. Wij, als niet-moslims, zijn met zeer veel respect, warmte en liefde behandeld en ik heb enorm veel respect gekregen hoe zij omgaan met leven en persoonlijke problemen. Het samen delen van eten en drinken, de eenvoud waarin zij kunnen leven, het accepteren van onderlinge sociale verschillen en de toewijding aan het gebed en God!

De bouw van woningen in Marokko is heel anders dan wij kennen in Nederland. Steden, stadjes en dorpen bestaan veelal uit blokken als huizencomplex. Er is weinig variatie daarin. Op de begane grond bevinden zich garagedeuren, althans wat in eerste instantie lijkt op garageboxen. Dit zijn meestal winkeltjes, koffiebarretjes of autoreparatiebedrijven.

Op de bovenste twee foto’s lijkt het in eerste instantie op een vuilnisbelt, maar schijn bedriegt. Hier is elke maandag een enorme markt waar allerlei handelswaar wordt verkocht, van dieren tot fruit en van apparatuur tot kleding. Zeker in het begin wanneer je reist door Marokko, zul je even moeten wennen aan de enorme hoeveelheid afval die er ligt overal. Afvalcontainers en prullenbakken zoals wij die kennen zijn in Marokko wat lastiger te vinden. Wij als brave Nederlanders lopen af en toe een kwartier of langer rond met ons bananenschilletje, terwijl rondom ons heen iedereen de afval gewoon over de schouder gooit. Wij vertikken het om het op de grond te gooien!

Met een CTM-bus vanaf Marrakesh gaan we naar Kelâat Es-Sraghna waar we een nacht zullen slapen bij Wafaa in huis. Heel bijzonder dat dit kan en wij verheugen ons er zeer op. Ze haalt ons op bij het busstation met haar eigen gekochte auto op. Het rijden is nog wel even een avontuur. Zij heeft in 2017 haar rijbewijs gehaald en daarna niet meer gereden. Het is niet als bij ons dat iedereen zomaar even het geld heeft om een auto te kopen. Na lang sparen heeft ze een auto gekocht. Als je al bijna vijf jaar niet meer hebt gereden en al niet veel ervaring hebt, dan is dat hier in Marokko zeker een uitdaging.

Wafaa heeft voor ons een heerlijke tajine bereidt met groenten en kip. In de middag gaan we naar de school waar haar nichtje Jawahe studeert, ze is om een uur of half zes uit en gaat om half acht met de bus naar Agadir naar haar ouders. We mogen in de school kijken en ook in de klas van het nichtje van Wafaa. Venry valt natuurlijk op met zijn blonde haar en blauwe ogen. Dit keer wordt Venry er wat verlegen van.

Voor ons en voor Venry natuurlijk superleuk om dit mee te maken. Dit alles was ons nooit overkomen wanneer wij vorig jaar hadden gekozen voor de camper in plaats van de rugzak. Met de camper hadden wij Marokko nooit zo intens beleeft dan nu.

---

In de avond gaan we met een koets vanuit Wafaa richting het huis van Btissem. Daar zullen we Sanaa en Elia ook zien. Zij waren er dit jaar ook bij toen we ze ontmoet hebben bij de waterval. Senna, in het groen, is accountant en Elja, in het rood, is huisarts. De volgende dag moeten we vroeg uit de veren om naar onze eerste reisbestemming te gaan. Ze zijn alle vier moslima’s en zoals je kunt zien dragen ze niet allemaal een hoofddoek. Wie een hoofddoek draagt, doet dit uit geheel vrije wil. Tijdens het gebed wordt er door iedereen een hoofddoek gedragen en dat heeft te maken met respect naar Allah (God). Er heersen namelijk nogal wat vooroordelen omtrent deze religie en cultuur!

Ait Tamlil – onze eerste bestemming

Vandaag gaan we met zijn zessen naar Ait Tamlil wat ligt in de Hoge Atlasgebergte. We gaan hier naar een guesthouse waar Amazigh (spreek uit: amazir) wonen. Bij veel mensen ook bekend als Berbers, de voorkeur gaat uit naar Amazigh. Onze vriendin Btissam gaat niet mee, hopelijk komt ze toch nog later.

Hieronder staat de route die we de eerste keer in december en januari 2023 hebben afgelegd en daaronder nog een afbeelding wat we nu de afgelopen maand in oktober 2023 hebben gedaan.

We gaan met de taxi vanaf Kelâat Es-Sraghna eerst naar Demnate. Hier stappen we in een publieke bus naar Ait-Tamlil. We krijgen nu mooi een kijkje van binnenuit hoe de mensen in Marokko de taxi regelen en hoe dat gaat met het publieke transport.

In Demnate gaan we eerst eten inslaan voor in de guesthouse. Dit is om te bereiden wanneer de waterval gaan bezoeken. We kopen groenten, zoals tomaten, uien, wortels en gehakt. Van het gehakt worden keftaballetjes gemaakt. De rugzakken laten we achter bij de bus waarmee we richting Ait-Tamlil gaan. De busrit van een twee of drie uur door de bergen kost drie euro per persoon.

Wafaa, Sanaa en Elia weten precies hoe alles hier werkt en onderhandelen kunnen ze wel. Wie nog denkt dat vrouwen in Marokko slaafs en onderdrukt worden, heeft het bij het verkeerde eind. We hebben hier te maken met zeer moderne, geëmancipeerde vrouwen die niet met zich laten sollen.

We hebben ongeveer anderhalf uur de tijd om te ontbijten, boodschappen te doen, geld te pinnen en terug naar de bus te gaan.

In de bergen zijn er op de meeste plaatsen geen geasfalteerde wegen zoals bij ons in Nederland of in West-Europa. Het zijn dus hobbelige ritjes. De omgeving is prachtig, dus we hebben tijd zat. Onderweg stoppen we geregeld om mensen in en uit de bus te laten.

Voor veel bergbewoners is de bus het enige vervoersmiddel dat voor handen is. Veel van hen hebben geen auto of het is niet mogelijk om met de auto bij een dorp te komen. Te voet of met de ezel is dan de enige oplossing. Hier kun je dus ook echt mensen op het dak zien zitten! Voor ons is dit weer een nieuwe manier van transport die wij nog niet hadden geprobeerd. Ook vind je in de grotere dorpen en steden taxistations die je brengen naar andere steden of dorpen verder weg.

Na een uur of twee, drie met de bus zijn we bij onze plaats van bestemming. Nu nog een stuk de berg op naar het gasthuis. We zullen hier in onze tenten slapen. We komen nu dus echt bij de lokale bevolking terecht. Dit is echt avontuur!!

Op de grote foto hierboven kun je een klein beetje de verwoesting zien van de aardbeving. De bewoners die hier wonen, Mohammed en Jamal, zeiden dat ze nog nooit in hun leven hadden gezien dat de hele bergen aan het schudden waren. Er zijn nu verschillende dorpsbewoners die in tenten wonen. De overheid en de koning van Marokko doen niets! Het is zelfs nog erger. Van de mensen die werken in de publieke sector is gewoon minder salaris gestort. Van dat geld moeten deze mensen geholpen. De koning van Marokko heeft vele miljarden, huizen, kastelen etc, maar heeft slecht een luttele honderd miljoen euro gegeven om te helpen.

Even een heerlijke maaltijd op het dak. Op dit zelfde dak zullen we ook onze tenten neerzetten en vannacht slapen. De aardbeving gaat een klein beetje door mijn hoofd, maar laat ik snel los. Voor het eten worden de handen uitgebreid gewassen, want we eten met zijn allen uit dezelfde tajine. Dat is in Marokko, wanneer je elkaar kent, heel normaal. En met enige regelmaat gaan onze lieve vriendinnen bidden. Wat wij trouwens heel normaal vinden en volledig begrijpen. Onze gastheren heten Mohammed en Jamal. Jamal is imam.

Dit wordt ons uitzicht voor de nacht. We krijgen nog een lading extra dekens voor in de tenten, omdat het s’ nachts hard afkoelt. Morgen gaan we onze eerst tocht maken naar een bergdorp en een waterval. Vroeg uit de veertjes dus.

Magdaz (Werelderfgoed Unesco) en bezoek aan de waterval.

Vandaag gaan we naar Magdaz en een waterval. We worden met een auto weggebracht en lopen daarna weer veertien kilometer terug. Magdaz is een heel oud bergdorp waar sommige huizen 500 jaar oud zijn. Het dorp valt ook onder Werelderfgoed van Unesco. De huizen zijn hier gemaakt van stenen, grond en hout.

Er staan hier huizen tussen van vijf verdiepingen hoog die zelfs na de aardbeving zijn blijven staan. Het leven van de Amazigh is heel eenvoudig hier. Alles wordt hier nog handmatig gedaan en met elkaar. Er is nog niet zo heel lang elektriciteit. Licht binnen in de woning is dus ook puur functioneel en niet zoals bij ons ook voor de sfeer.

De mensen werken hier erg hard. Het grootste gedeelte van het transport gaat met de ezel of mensen dragen spullen gewoon op hun rug. De woningen zijn heel eenvoudig ingericht. Een kleedje aan de wand, kleden op de grond en daarop kussens met een lage tafel. Het grootste deel van de dag bestaat uit het verzorgen van de voedselvoorziening. Eten en het drinken van thee zijn hier belangrijke momenten van de dag en uiteraard bidden.

Venry helpt zeker bijna een uur mee met het pellen van de mais. Hij vindt het heel leuk om mee te kunnen helpen ergens. Het liefst zou hij al ergens willen werken. Hij droomt van een baan in de horeca.

Na ons bezoek aan het dorp lopen we door richting de waterval, want we hebben best een druk schema. Dat komt omdat we nog veertien kilometer terug moeten lopen en rond zeven uur in de avond is het donker. Bij de waterval willen we nog eten bereiden, vuur maken en koken. Marokkaanse mensen en Amazigh zijn meester in picknicken en het maken van vuur en eten hierop bereiden.

Alle watervallen zijn verrassend en anders. Het is geen hele grote waterval, maar de omgeving is prachtig en er zijn geen andere mensen of toeristen. Dit zijn plekken waar niet echt buitenstaanders komen, tenzij je het weet. Soms is het ook fijn dat niet alles toeristisch is. En wederom ben ik blij dat we vorig jaar ons hart (zoals altijd) gevolgd hebben en bewust gekozen hebben voor reizen met de rugzak.

Jamal, Sanaa, Wafaa en Elia zijn meesterkoks met koken in de openlucht. Ik kijk verwonderd met welk gemak ze dit doen! Groente, keftaballetjes en thee worden zonder moeite bereidt.

We eten met zijn allen en daarna is het tijd om de lange tocht terug te beginnen naar ons guesthouse. 14 kilometer te voet. Doorstappen wordt dat. Voor Sanaa wordt het de eerste keer dat zij zover loopt. Venry is het al gewend om zover te lopen. We zullen op deze dag 21 kilometer gelopen hebben.

Ten tijde van de corona heeft Jamal in twee dagen tijd 140 kilometer gelopen naar Demnate. De ene dag 70 kilometer en de volgende dag 70 kilometer terug om iets op te halen. Het leven hier moet toen echt geïsoleerd zijn geweest. Jamal is de man met de baard, hij is ook een imam.

Na deze lange, actieve dag staat er voor ons een heerlijke tajine klaar bereidt met rijst en vlees. Morgen weer vroeg uit de veertjes, want dan gaan we hier een berg beklimmen! Als God het wil of zoals de moslims het zeggen: “Inchallah”!